Сабралі падборку мемарыяльных комплексаў і ваенных музеяў, у тым ліку і пад адкрытым небам, якія не дазваляюць нам забыць пра важнае: якімі жорсткімі часам бываюць людзі.
Музей Вялікай Айчыннай Вайны
Адкрывае наш спіс ваеннага турызму музей, які знаходзіцца ў цэнтры сталіцы – каля стэлы "Мінск – горад-герой".
І гэта аб'ект з катэгорыі must see для любога беларуса. Як мінімум таму, што гэта самае вялікае ў краіне сховішча матэрыяльных і духоўных помнікаў ваеннай гісторыі.
Музей уражвае яшчэ здалёк: архітэктары пры яго стварэнні пастараліся зрабіць так, каб гарманічна спалучыліся і манументальнасць, і сучасныя тэхналогіі.
Унутры на плошчы ў 4200 квадратных метраў размясціліся дзесяць залаў, у агульнай складанасці там можна ўбачыць больш за восем тысяч экспазіцыйных матэрыялаў.
Фатаграфіі, дакументы, лісты, асабістыя рэчы салдат і афіцэраў… Пераходзячы з залы ў залу, немагчыма не пранікнуцца подзвігам беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай.
Дарэчы, гэты музей – афіцыйна лідар а наведванню ў Беларусі.
Где: Мінск, праспект Пераможцаў, 8.
"Хатынь"
Любы спіс ваенных славутасцей Беларусі немагчыма ўявіць без Хатыні – звычайнай вёскі, якую ў гады Вялікай Айчыннай вайны нацысты знішчылі разам з жыхарамі.
22 сакавіка 1943-га карнікі ўварваліся ў Хатынь, сагналі сельчан у калгасны хлеў. І падпалілі.
Людзі нават не паспелі зразумець, што адбываецца. А прычынай стала тое, што напярэдадні партызаны абстралялі калону немцаў і забілі аднаго з афіцэраў.
У нашы дні на месцы Хатыні знаходзіцца мемарыяльны комплекс, які ў перажыў маштабную рэканструкцыю.
На месцах спаленых дамоў цяпер стаяць 26 абеліскаў у выглядзе пячных труб. Там вісяць таблічкі з інфармацыяй, колькі было жыхароў, іх імёны, прозвішчы і ўзрост.
Над кожным спаленым домам звініць звон, на тэрыторыі мемарыяла гарыць Вечны агонь. А яшчэ там ёсць "Сцяна памяці", дзе пералічаны назвы ўсіх 433 беларускіх вёсак, спаленых разам з жыхарамі ў гады вайны, працуе музей "Кожны трэці".
7 снежня 2024 года там адкрылася новая музейная экспазіцыя, якая праз галаграмы транслюе ўспаміны дзяцей пра вайну.
Где: д. Хатынь, Логойский район.
"Дзіцячы Асвенцім" у Красным Беразе
Яшчэ адна цалкам звычайная беларуская вёска пад назвай Красны Бераг у Жлобінскім раёне ў гады Вялікай Айчыннай выклікала жывёльны жах у тысяч беларусаў.
Паводле інфармацыі на афіцыйным сайце Жлобінскага райвыканкама, нацысты арганізавалі там зборны пункт, куды на працягу некалькіх тыдняў зганялі дзяцей не толькі з Жлобінскага, але і суседніх раёнаў.
Лёс большасці гэтых дзяцей ва ўзросце ад 8 да 14 гадоў быў жудасным. Іх дзялілі на дзве групы. Тых, у каго была першая група крыві, чакаў "назапашвальнік для дзяцей" – шпіталь у Германіі. Там у іх забіралі ўсю (!) кроў.
Другую групу дзяцей таксама накіроўвалі ў Германію, але для шматразовага збору крыві (ад 8 да 16 разоў у кожнага дзіцяці). Толькі ў іх былі хоць прывідныя шанцы выжыць. Яшчэ частку дзяцей прымусова накіроўвалі на працу.
Дагэтуль дакладна невядома, колькі менавіта чалавек прайшло праз гэтае страшнае месца. Мяркуючы па архівах, з Краснага Берага ў нямецкія шпіталі вывезлі як мінімум каля дзвюх тысяч беларускіх дзяцей. Узрост ад 8 да 14 гадоў быў абраны невыпадкова: менавіта тады ў большасці адбываецца гарманальная перабудова, а кроў наібольш карысная.
У нашы дні ў Красным Беразе знаходзіцца мемарыяльны комплекс, які не дазваляе забыць пра зверствы нацыстаў.
У снежні 2024 года на тэрыторыі мемарыяла адкрыўся музей "Дзецям – ахвярам вайны". Мемарыял, які часам называюць "дзіцячай Хатынню", застаецца важным месцам памяці
Где: в. Красны Бераг, Жлобінскі раён.
Мемарыяльны комплекс "Кацюша"
Раённы цэнтр пад назвай Орша таксама можа пахваліцца ваенным манументам, ды якім – легендарнай "Кацюшай"!
І месца выбрана невыпадкова, бо менавіта там, у Оршы, быў зроблены першы залп з баявой машыны рэактыўнай артылерыі БМ-13, значна лепш вядомай у народзе як "Кацюша".
Адбылося гэта 14 ліпеня 1941-га, калі эксперыментальная батарэя з сямі машын ударыла па чыгуначнай станцыі "Орша" і пераправе праз мясцовую раку падчас наступу ворага.
Комплекс у памяць пра гэту падзею з'явіўся на высокім беразе Дняпра ў 1966-м з нагоды 25-годдзя таго самага залпу. Там устаноўлены макет, які дазваляе ўявіць прапорцыі арыгінальнай баявой устаноўкі. Побач – васьміметровыя рэйкі і мармуровы куб з таблічкай.
Архітэктары мемарыяла – знакамітыя беларускія скульптары Юрый Градоў, Валянцін Занковіч і Леанід Левін.
Где: Орша, улица Комсомольская.
"Музей бітвы за Днепр"
Ёсць у Беларусі і цэлы музей, прысвечаны бітве за Днепр, ён так і называецца і знаходзіцца ў горадзе Лоеве Гомельскай вобласці. Адкрыты 9 мая 1985 года.
Экспанаты гэтага музея прысвечаны тэме фарсіравання Дняпра арміяй пад камандаваннем маршала Савецкага Саюза Канстанціна Ракасоўскага. Менавіта гэта падзея ў верасні 1943 года паклала пачатак вызваленню БССР ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў..
Прарыў меў важнае значэнне для паспяховага наступу ў Беларусі. У прыватнасці, удалося вызваліць Камарын – першы райцэнтр (цяпер – г.п. у Брагінскім раёне) на тэрыторыі нашай краіны..
Сярод экспанатаў музея – асабістыя рэчы двойчы Героя Савецкага Саюза, генерал-лейтэнанта Паўла Батава. Напрыклад, яго парадны мундзір, плашч-накідка і некалькі кніг.
Ёсць там і аддзел, цалкам прысвечаны партызанам. І адзін з самых цікавых экспанатаў – унікальная вінтоўка, зробленая ў гады вайны з падручных сродкаў.
Дзе: Лоеў, вуліца Савецкая, 3.
"Лінія Сталіна"
Ваенны музей пад адкрытым небам, размешчаны недалёка ад Мінска, – частка знакамітай "Лініі Сталіна", якая з'явілася ў 1930-м уздоўж мяжы СССР ад Карэліі да Чорнага мора.
Там захаваліся арыгінальныя ДОТы, траншэі і супрацьтанкавыя равы, а таксама бліндажы для байцоў і акопы для гармат.
Там жа можна ўбачыць (і дакрануцца!) самую вялікую ў краіне экспазіцыю ваеннай тэхнікі і авіяцыі.
А яшчэ "Лінія Сталіна" – гэта інтэрактыўны комплекс, дзе можна паглядзець на рэканструкцыі гістарычных бітваў, пастраляць са зброі часоў Вялікай Айчыннай або пакатацца на бранятэхніцы ці танках.
Ёсць у гэтым музеі і мемарыяльная лінія "Марская слава Беларусі". Там, напрыклад, можна знайсці 300-гадовы якар часоў Пятра I або плаваючы танк ПТ-76..
Дзе: Мінскі раён, в. Лашаны.
"Партызанскі лагер Станькава"
Яшчэ адзін музей цалкам прысвечаны партызанскаму руху на тэрыторыі Беларусі. Знаходзіцца ён недалёка ад Станькова.
Гэта месца – рэканструкцыя тыповага партызанскага лагера часоў Вялікай Айчыннай вайны. Там можна прагуляцца па лясных сцежках, ацаніць, якой была інфраструктура ў лагеры. Таму што ўсе пабудовы выкананы ў натуральную велічыню, пры іх стварэнні архітэктары дэталёва вывучалі дакументальныя крыніцы ў музеі Вялікай Айчыннай вайны.
Напрыклад, можна зазірнуць у штабную зямлянку з радыёстанцыяй, убачыць "лясную" друкарню і збройную майстэрню з самаробнымі аўтаматамі тых часоў.
Як сцвярджае шыльда пры ўваходзе ў ваенна-гістарычны комплекс, у 1941–1944 гадах на тэрыторыі Беларусі вялі баявыя дзеянні з нацыстамі 1255 партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 374 тысячы байцоў. У барацьбе за свабоду і незалежнасць радзімы загінулі 44791 з іх.
Дзе: : Мінская вобл., Дзяржынскі р-н, 1,5 км ад в. Станькава.
"Буйніцкае поле"
Гэты музей пад адкрытым небам добра вядомы на ўсім постсавецкай прасторы дзякуючы Канстанціну Сіманаву і яго твору "Жывыя і мёртвыя".
Сіманаў даволі падрабязна апісаў гераічную абарону Магілёва ў ліпені 1941-га. Менавіта пад Буйнічамі 12 ліпеня адбыўся жорсткі бой савецкай арміі з танкавымі часцямі вермахта. У памяць пра гэту падзею ў 1995-м быў пабудаваны мемарыяльны комплекс "Буйніцкае поле".
Ён займае даволі вялікую плошчу – 18,5 гектараў. Там ёсць, напрыклад, капліца з хрысціянскім крыжам, пабудаваная ў рускім стылі на штучным узгорку. Пад капліцай знаходзіцца склеп з прахам воінаў, якія загінулі ў гэтых мясцінах.
Асаблівую ўвагу турыстаў прыцягвае ваенная тэхніка савецкіх часоў – тры 76-мм гарматы ўзору 1942-га, гаўбіца М-30 (1938 года), цяжкі танк ІС-2 (Іосіф Сталін) узору 1944-га…
Ёсць там і трафейная тэхніка – нямецкая штабная машына на базе танка Т-3 (па нямецкай мадыфікацыі – PzKpYWt Aust. J). Танк дасталі з ракі Друць у 1994-м і адрэстаўрыравалі.
Не забылі ў Буйнічах і Сіманава, які быў на пярэднім краі абароны 12–13 ліпеня як ваенны журналіст. У памяць пра яго ўстаноўлены мемарыяльны знак-камень.
У 2023-2025 гадах на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу прайшла маштабная рэканструкцыя, цэнтральным элементам якой стала будаўніцтва новага Музея Славы Магілёўшчыны.
Урачыстае адкрыццё новай гістарычнай лакацыі адбылося 5 ліпеня 2025 года пры ўдзеле Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі.
Дзе: в. Буйнічы, Магілёўскі раён.
