Для сапраўднага яўрэя сінагога – гэта не проста дом сходу, гэта цэнтр рэлігійнай абшчыны. І калі знешне сінагогі могуць адрознівацца, то ўнутры ўсе яны вельмі падобныя. А яшчэ лічыцца, што галоўная сінагога ў горадзе павінна знаходзіцца на самым высокім месцы – каб убачыць яе мог кожны.
Мы раскажам, вядома ж, не пра ўсе сінагогі Беларусі, а толькі пра самыя вядомыя з іх, у тым ліку і пра тыя, што дзейнічаюць і сёння.
Мінская харальная сінагога
Гэты будынак, размешчаны ў цэнтры горада, на вуліцы Валадарскага, лёгка пазнае любы сталічны тэатрал. Але не ўсе ведаюць, што задоўга да тэатра імя Горкага там быў яўрэйскі тэатр, а яшчэ раней – сінагога.
З'явілася яна на былой вуліцы Серпухаўскай у пачатку XX стагоддзя. У архітэктурным абліччы адгадваюцца візантыйскія матывы. Фасад упрыгожвалі арабская арка і калоны, а таксама рэльефная расшыўка тынкоўкі, якая імітавала візантыйскую муроўку.
Дарэчы, элементы арыгінальнага будынка можна ўбачыць з боку будынка. Толькі будзьце ўважлівыя: на агароджы напісана, што староннім уваход забаронены.
Ужо пасля рэвалюцыі 1917 года харальная сінагога стала культурным месцам: быў там і яўрэйскі тэатр, і Дом культуры, і кінатэатр… У 1947-м туды пераехаў з Бабруйска Рускі тэатр, а цяпер там размяшчаецца Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага.
Дарэчы, ёсць у сталіцы і дзеючая сінагога, яна знаходзіцца на вуліцы Даўмана, 13б, і лічыцца галоўным храмам яўрэйскай абшчыны Мінска.
Любавіцская сінагога ў Віцебску
У гэтага будынка не менш цікавы лёс. Але, як прынята казаць у такіх выпадках, з хэпі-эндам.
Вялікая Любавіцкая сінагога з'явілася ў Віцебску ў пачатку XX стагоддзя. І, вядома ж, яна была далёка не першай: прыкладна кожны другі жыхар горада тады спавядаў іўдаізм.
Прыкметная гэта сінагога па двух прычынах. Па-першае, лічыцца, што менавіта ў ёй маліўся бацька знакамітага мастака Марка Шагала, верагодна, бываў там як мінімум у дзяцінстве і сам жывапісец. А па-другое, летам 2023 года гэта сінагога зноў пачала працаваць.
Культавы для многіх віцябчан будынак з'явіўся на вуліцы Вялікай Ільінскай (цяпер – Рэвалюцыйнай) на месцы драўлянай сінагогі, якая згарэла падчас пажару. Будавалі, дарэчы, на ахвяраванні вернікаў.
Пасля Вялікай Айчыннай вайны гэты будынак, як і многія іншыя падобныя збудаванні па ўсёй краіне, паступова разбураўся. Усё змянілася вясной-летам 2021 года. Спачатку руіны сінагогі выставілі на аўкцыён са стартавай цаной у адну базовую, але ўжо 4 чэрвеня партал "Яўрэйскія навіны Пецярбурга" напісаў, што Вялікая Любавіцкая сінагога бязвыплатна перададзена віцебскай яўрэйскай абшчыне.
Распрацоўка праектна-каштарыснай дакументацыі стартавала ў канцы 2021-га, аднаўленне пачалося ў сярэдзіне лета 2022-га, сінагога зноў адкрыла дзверы для іўдзеяў 30 ліпеня 2023 года.
Сёння сінагога цалкам адрэстаўравана і адкрыта. Яе аднаўленне заняло ўсяго каля года, і цяпер яна з'яўляецца дзеючым турыстычным аб'ектам. Даведацца падрабязней можна з нашага матэрыялу.
Сінагога ў Ашмянах
Для пачатку – факт: да канца XIX стагоддзя ў Ашмянах было каля 5 тысяч жыхароў, палова насельніцтва спавядала іўдаізм, у горадзе налічваліся чатыры сінагогі. Нямала для райцэнтра, праўда?
Будынак галоўнай гарадской сінагогі, пабудаванай з чырвонай цэглы, з'явіўся ў Ашмянах прыблізна ў 1912 годзе (па іншай версіі – на дзесяць гадоў раней). І гэта вельмі цікавае збудаванне: у яго трох'ярусны дах, фасад з акном-ружай і пілястрамі, а ўнутры – цудам захаваныя да нашых дзён аўтэнтычныя роспісы. На месцы і бабінец – так называецца спецыяльны балкон для жанчын, якія павінны знаходзіцца ў сінагозе асобна ад мужчын.
Пасля Вялікай Айчыннай вайны там нейкі час быў склад, цяпер будынак пустуе і паступова разбураецца. З 2012 года яно знаходзіцца на балансе гісторыка-краязнаўчага музея.
Будынак знаходзіцца ў стане, які патрабуе рэмонту. Але сучасныя тэхналогіі дазволілі захаваць яго для гісторыі. У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра стварэнне дэталёвага VR-макета сінагогі, што дазваляе ўбачыць яе ў першапачатковым выглядзе.
Плануецца, што менавіта віртуальные выявы дапамогуць аднавіць сінагогу.
Галоўная сінагога ў Слоніме
Яўрэйская абшчына ў Слоніме лічылася адной з самых буйных у Беларусі. Глядзіце самі: на рубяжы XIX–XX стагоддзяў у горадзе налічвалася 21 сінагога, некалькі дзясяткаў хедараў і 4 яўрэйскія вучылішчы.
Галоўная сінагога з'явілася значна раней, у сярэдзіне XVI стагоддзя. Пабудавалі яе паблізу базарнай плошчы (дарэчы, рынак і цяпер знаходзіцца па суседстве). Знешне сінагога выглядала проста: высокія аконныя праёмы, вузкія нішы і вокны-байніцы. Да таго ж, як і патрабаваў дух часу, у сінагогі былі яшчэ і абарончыя функцыі.
Час не шкадаваў сінагогу: там не раз здараліся пажары, пасля Вялікай Айчыннай вайны (вы ўжо здагадаліся, праўда?) там быў склад, потым будынак апусцеў і паступова прыйшоў у заняпад.
Шанц на новае жыццё з'явіўся ў 2021 годзе, калі сінагогу купіла на аўкцыёне дзіцячая пісьменніца Ілона Караваева за 30 тыс. Але пошукі інвестараў ні да чаго не прывялі, і ў чэрвені 2022-га яна вырашыла вярнуць будынак дзяржаве.
Па даным гарадскога партала горада Слоніма, уласнікам Слонімскай сінагогі сёння з'яўляецца ТАА "Агенцтва Развіцця Праектных Тэхналогій". У 2025 годзе ён замяніў агароджу вакол аварыйнага будынка.
Смецця на тэрыторыі няма, а ўборку цэглы і пяску ўнутры зробяць падчас рамонту. Тэрмін дагавора на распрацоўку праекта рэканструкцыі падоўжаны да верасня 2026 года.
У верасні 2026 года плануюць атрымаць станоўчую экспертызу і выбраць падрадчыка для рамонтна-аднаўленчых работ.
Галоўная сінагога ў Гродна
Харальную (галоўную) сінагогу на Вялікай Траецкай у Гродне называюць адной з самых прыгожых у Еўропе. Для яе будаўніцтва ў 1572 годзе прыязджаў італьянскі архітэктар Санці Гучы. Праўда, да нашых дзён захавалася значна больш маладая пабудова – 1902 года, рэшткі "божніцы" XVI стагоддзя часткова ўпісалі ў архітэктурнае аблічча "новабуда".
У дома сходаў у выніку з'явіліся два прыгожыя карнізы з пілястрамі, высокія нішы і вокны, корпус з рытуальнай залай і дапаможныя пабудовы.
Жыхары Гродна і турысты, якія бывалі там у сярэдзіне нулявых ці раней, напэўна памятаюць, як выглядаў гэты будынак. Пасляваенны час (будынак выкарыстоўвалі як склад) не пашкадаваў сінагогу, але гэтая гісторыя са шчаслівым канцом.
У 2025–2026 гадах пачаліся актыўныя рэстаўрацыйныя работы. Была знесена ўнутраная перагародка, каб вярнуць будынку гістарычны выгляд.
Дарэчы, аднаўленчыя работы пачаліся ўвогуле больш за 20 гадоў таму, цяпер у малітоўнай зале ўжо праводзяць набажэнствы, у будынку сінагогі працуе яўрэйскі музей.
Галоўная сінагога ў Быхаве
Масіўны будынак, які больш падобны на сярэднявечную крэпасць, чым на храм, з'явіўся ў мястэчку пад назвай Стары Быхаў у першай палове XVII стагоддзя, прыкладна ў адзін час з Быхаўскім замкам.
Баявы выгляд у сінагогі не проста так: паводле легенды, гэта была галоўная ўмова гарадскіх уладаў перад будаўніцтвам, бо месца лічылася вельмі прэстыжным, на высокім беразе Дняпра. І было стратэгічна важным у ваенны час.
Сёння гэта адна з нямногіх сінагог Беларусі, дзе захавалася біма – акружанае чатырма слупамі ўзвышэнне ў цэнтры збудавання для публічнага чытання скрутка Торы, асноўнай свяшчэннай кнігі ў іўдаізме.
На жаль, рэканструкцыя гэтай сінагогі так і не пачалася, хаця ў 2013-м, калі ў Быхаве праходзіў Дзень пісьменства, мясцовая раёнка будавала амаль напалеонаўскія планы. Гаворка ішла пра перспектыву поўнага аднаўлення сінагогі, каб у будучыні адкрыць там музей беларускага яўрэйства.
Сінагога ў Лужках
Некаторыя лічаць ваколіцы Шаркаўшчыны богам забытым месцам, дзе і паглядзець няма чаго. А на самой справе – ёсць! Чаго варта хаця б вось гэтая каменная сінагога, якая дажыла да нашых дзён у амаль першапачатковым выглядзе.
Знаходзіцца сінагога ў вёсцы Лужкі на беразе ракі Мнюта і зусім недалёка ад Шаркаўшчыны. Калісьці гэта былі ўладанні Сапегаў, потым Жабаў, пры якіх Лужкі сталі мястэчкам і атрымалі права праводзіць кірмашы.
Дарэчы, сінагога, пабудаваная прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя, мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Турыстаў уражвае само збудаванне, узведзенае з бутавага каменя і цэглы. А яшчэ той факт, што менавіта ў хедэры пры гэтай сінагозе вучыўся Лейзер Іцхак Перэльман, якога называюць "бацькам сучаснага іўрыту".
