Ёсць у Беларусі славутасці, якім жывецца добра: іх беражліва адрадзілі з руін, туды прыязджаюць тысячы турыстаў. Але хапае ў краіне і менш "шчаслівых" сядзіб. Пра некаторыя з іх мы і раскажам у гэтай падборцы.
Сядзіба Радзівілаў у Паланечцы
Турысты з адной суседняй краіны любяць жартаваць, што ў Беларусі ледзь не ўсё калісьці належала калі не Радзівілам, дык Сапегам.
Гэта, вядома ўсё жарты, але сядзіба ў вёсцы Паланечка Баранавіцкага раёна ўсё ж была ў валоданні ў адной з гэтых сем'яў. Класічны для свайго часу палац пабудаваў Мацей Радзівіл – "па вобразу і падабенстве" палаца Трывулзіна на возеры Кома ў Італіі.
У афармленні архітэктары выкарыстоўвалі элементы, якія вы наўрад ці знойдзеце яшчэ дзе-небудзь у Беларусі. Напрыклад, гермы – чатырохгранныя калоны са скульптурным малюнкам галавы старажытнагрэчаскага філосафа або героя.
У пачатку XIX стагоддзя будынак крыху перабудавалі, ён атрымаў рысы ампіру, які тады быў у модзе. Прыкладна на гэты перыяд прыпадае і росквіт сядзібы: там была частка карціннай галерэі Радзівілаў, у параднай зале ладзіліся балы і званыя вечары.
Радзівілы жылі ў Паланечцы да 1939 года. Пасля вайны там доўгі час знаходзіўся інтэрнат.
У XXI стагоддзі сядзіба некалькі разоў выстаўлялася на аўкцыён і набыла новага гаспадара ў канцы 2020-га года. Са студзеня 2021-га ідзе рэканструкцыя. Работы працягваюцца і сёння, сядзіба знаходзіцца на кансервацыі і паступова адраджаецца.
Сядзіба Талстых у Грудзінаўцы
Маёмасць Кацярына II асабіста падаравала графу Дзмітрыю Аляксандравічу Талстому. І гэта будынак з вельмі багатай гісторыяй.
Быхаўскі раён, у якім знаходзіцца сядзіба, стаў часткай Расійскай імперыі ў канцы XVIII стагоддзя. Прыкладна 100 гадоў праз там з'явіўся раскошны палац з паўкруглай двухпавярховай тэрасай.
Як і належыць у багатых дамах, вакол разбілі парк. Напрыклад, стогадовы сібірскі кедр і сёння можна ўбачыць, але большасць рэдкіх раслін да нашых дзён па самых розных прычынах не дажыла.
Росквіт сядзібы ў Грудзінаўцы прыйшоўся на пачатак XX стагоддзя. Аляксандра Рыгораўна Талстая пабудавала там бальніцу і наняла на працу лепшых медыкаў. А яшчэ ўвяла практыку дарыць навароджаным дзецям невялікія сувеніры.
Пасля Вялікай Айчыннай вайны сядзіба некалькі разоў мяняла "гаспадароў": быў там і дзіцячы дом, і школа, і санаторый...
Цяпер маёнтак чакае інвестара, які зможа ўдыхнуць у яе новае жыццё. Ахвотных пакуль няма – грошай на рэстаўрацыю спатрэбіцца нямала.
Сядзіба Святаполк-Чацвярцінскіх у Жалудку
Гэты будынак інакш як палацам назваць цяжка, дастаткова яго хаця б раз убачыць. Лепш за ўсё, вядома, прыехаць і пабачыць, але для пачатку можна і на фота.
Маёмасць з'явілася ў пачатку XX стагоддзя, калі Святаполк-Чацвярцінскія (яны, дарэчы, лічацца нашчадкамі Рурыка) захацелі пашырыцца і пачалі будаўніцтва будынка ў стылі неабарока. Архітэктар прыехаў вельмі аўтарытэтны і папулярны – Уладзіслаў Марконі. Той самы, які ўдзельнічаў у будаўніцтве палаца ў Косаве.
Так у населеным пункце пад назвай Жалудок (націск абавязкова на "о") акрамя трохпавярховага асабняка з'явіліся парк, флігель, млын, сажалка і многае іншае. Пасля Першай сусветнай вайны і да 1939 года гэтыя мясціны ўваходзілі ў склад Польшчы, там пабудавалі яшчэ і вінакурны завод, аптэку, пошту...
У гады Другой сусветнай Жалудок хутка захапілі немцы, а заснавальнік палаца Людвіг Святаполк-Чацвярцінскі – у канцлагер Асвенцым. У ваенны час у Жалудку знаходзіўся шпіталь, затым многія гады размяшчалася воінская часць.
Пасля распаду СССР яе, як і многія іншыя па ўсёй краіне, расфарміравалі, маёнтак перайшоў Акадэміі навук. У 90-я там здымалі музычныя кліпы і фільмы.
Цяпер на тэрыторыю сядзібы трапіць можна за адносна невысокую плату, а вось сам палац унутры паглядзець не атрымаецца: уваход забаронены.
Але рэканструкцыя ідзе.
Палац Рдултоўскіх у Снове
У гэтага манументальнага будынка, як і ў многіх яго "сабратаў", даволі цікавы лёс. Але ў адрозненне ад большасці, у палаца ў Снове, пабудаванага ў 1827-м, было паўнавартаснае жыццё ажно да 2014 года! Там знаходзіўся шпіталь пагранічных войскаў.
Але пра ўсё па парадку. Маёнтак уражвае з першага погляду: у шырыню ён расцягнуўся на 140 метраў, у лепшыя часы там налічвалася каля сотні пакояў. Ды і мясціны такія маляўнічыя, што ў самых паэтычна настроеных натур пры наведванні напэўна з'яўляюцца прыгожыя метафары і эпітэты.
Палац будаваў у 1825-1827 гадах прадвадзіцель дваранства Навагрудскага павета Казімір Рдултоўскі. Ён паставіў перад архітэктарам лёгкую задачу: зрабіць прыгожа, але проста, без празмернасцяў.
У 1854-м сядзіба перайшла да Гартынгаў, якія жылі па суседству. Паводле легенды, усё вырашылася ў картачнай гульні.
Палац быў пашкоджаны ў Першай сусветнай вайне, на аднаўленне ва ўладальнікаў грошай не знайшлося. У 1925 годзе сядзібу прадалі корпусу пагранічнай аховы Польшчы. Новыя гаспадары перарабілі палац пад сваё жыллё, канцылярыю і нават казіно.
А з 1945-га па 2014-ы маёнтак быў у распараджэнні беларускіх пагранічнікаў.
Цікавы факт: палац у Снове можна ўбачыць у кліпе "Якія чароўныя ў Расіі вечары" гурта "Белы Арол" (1998 год).
Апошнія навіны пра гэты палац датуюцца 2021-м годам: ён быў прададзены на аўкцыёне за $252 тысячы. Новы ўладальнік адразу патлумачыў, што плануе выкарыстоўваць яго ў турыстычна-забаўляльных мэтах, там ідзе рэканструкцыя.
Сядзіба графа Патоцкага ў Беразіно
Яшчэ адзін узор позняга класіцызму знаходзіцца на беразе адной з самых буйных беларускіх рэк – Беразіны ў гарадку з аднайменнай назвай.
Сядзібу пабудавала ў 1858 годзе Ганна Патоцкая, каб адпачываць у цёплую пару года. Спачатку там кіпела жыццё: рэгулярна прыязджалі госці, ладзіліся піры і балы. Пасля рэвалюцыі 1917-га ўсё змянілася. Спачатку маёнтак стаў школай, потым складам…
Паступова сядзіба прыйшла ў заняпад. Не самым лепшым чынам паўплывала і легенда пра скарб, які нібыта схаваны на тэрыторыі. Аматары "халяўнага золата" няшчадна перарылі наваколле.
Маёнтак доўгі час быў больш падобны на "дом з прывідамі": вокны закалочаны, усё зарасло пустазеллем. Некалькі разоў сядзібу выстаўлялі на аўкцыён, але ахвотных не было да моманту, пакуль кошт не стаў складаць адну базавую велічыню.
Пазней новы ўладальнік адмовіўся ад рэстаурацыі і ў жніўні 2025 года пачалася рэканструкцыя за кошт абласнога бюджэту. Таму шанс на выратаванне ў сядзібы ўсе ж з'явіўся.
