Дамы-героі: краязнаўца ведае ў Віцебску кожны будынак "у твар"

Віцебск – горад з багатай культурнай гісторыяй. Сцены некаторых дамоў "памятаюць" і Марка Шагала, і Казіміра Малевіча, і Эль Лісіцкага, і многіх іншых.

Але калі для шэраговага віцябляніна ці турыста большасць такіх пабудоў у горадзе – усяго толькі будынкі, то для краязнаўца Аркадзя Падліпскага за фасадамі гэтых самых дамоў хаваюцца дзесяткі, а то і сотні захапляльных гісторый.

Калумніст Tochka.by Святаслаў Пясчанскі паглыбіўся ў гэтую без перабольшванняў багатую гісторыю – і дзеліцца знаходкамі.

Летапіс горада = гісторыя кожнага дома

Аркадзя Міхайлавіча Падліпскага, у якога за плячыма восемдзесят гадоў неспакойнага жыцця, у Віцебску ведаюць, пэўна, усе. Як мінімум – тыя, хто нераўнадушна ставіцца да лёсу роднага края.

Па свайму сацыяльнаму статусу Аркадзь – пенсіянер, ветэран працы. А па схільнасці ён краязнаўца. І гэта прызначэнне цалкам можна лічыць прафесійнай прыналежнасцю.

Асаблівую ўвагу выклікае на сябе кніга "Вуліца Суворава, 7/8, 9/9, 20/13, 26, 39". Гэта біяграфія адразу некалькіх дамоў, вось як пра гэта гаворыць сам Аркадзь Падліпскі:

"Яны [дамы – Tochka.by] размешчаны на адной з цэнтральных і старадаўніх вуліц горада, якая носіць імя вялікага рускага палкаводца Аляксандра Васільевіча Суворава (1730 – 1800), які ніякіх адносін да Віцебска не меў. Яна сфармірравалася не пазней XIV стагоддзя і забудоўвалася на працягу ўсіх наступных. Адна са старэйшых назваў вуліцы – Афіцэрская".

У 1901 годзе ў сувязі са стагоддзем з дня смерці Суворава Афіцэрскую вуліцу назвалі яго імем. А ў студзені 1919 года яе перайменавалі ў вуліцу Маісея Валадарскага (1891 – 1918) – дзяржаўнага і партыйнага дзеяча, забітага эсэрам-баявіком на вуліцы Петраграда.

Расказваючы пра папярэдніх жыхароў дамоў-"герояў", краязнаўца раскрывае перад чытачом усю гісторыю "века-волкодава":

"Жыхары дома 7/8 па вуліцы Суворава ўсёй сваёй сутнасцю адчулі і сацыяльны, і палітычны холад XX стагоддзя: выпускнік Ваенна-медыцынскай акадэміі Ісаак Рыгоравіч (1858 – 1940) і Соф’я Ісідараўна (1870 – 1941) Ратнеры. Жонка з маладых гадоў была звязана з рэвалюцыйным рухам. За сваё рэвалюцыйнае мінулае атрымала ад савецкай улады персанальную пенсію. Але ад "ушчыльнення" (гэта, калі вялікую кватэру дзялілі на некалькі сем’яў) Ратнгераў гэта не выратавала".

Суседзямі і сябрамі Ратнераў была сям’я Стучак. Пётр Іванавіч (Петэрыс Янавіч) Стучка (1865 – 1932) – стваральнік Камуністычнай партыі Латвіі, у 1918 – 1920-я – кіраўнік першага савецкага ўрада Латвіі.

У Віцебску сям’я Стучак жыла ў 1903 – 1906 гг. Жонка рэвалюцыянера (у 1923 – 1932 гг. – першага старшыні Вярхоўнага суда РСФСР) Дора – малодшая сястра народнага паэта Латвіі Яна Райніса (1865 – 1929). І Райніс некалькі разоў наведваў сваіх родных у Віцебску.

Пра легендарны дом і яго жыхароў ёсць старонкі ў рамане латышскага пісьменніка Яніса Ніедрэ "Кожнаму сваё шчасце".

Вось колькі сувязяў з простым, здавалася б, домам!

У гэтым самым доме на вуліцы Суворава жыў і вядомы выкладчык і драматург Яфім Ізраілевіч Пасаў (1930 – 2019). Дзве яго п’есы былі пастаўлены на сцэне Мінскага тэатра юнага гледача.

Сярод жыхароў дома-“героя” – беларускі жывапісец Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў (1896 – 1954), вядомы многім па рэпрадукцыях карцін "Канстанцін Заслонаў" і іншых цікавых палотнішчаў.

Вучань легендарнага рускага жывапісца Барыса Міхайлавіча Кустадзіева выкладаў і ў Мастацкім тэхнікуме.

А з домам 9/9 быў звязаны лёс яўрэйскага пісьменніка і дзеяча народнай асветы Цодзіка Даўгапольскага (1879 – 1959), які ў 1922 – 1924 гг. Выконваў абавязкі дырэктара дзіцячага дома.

Даўгапольскі – аўтар рамана "Шоўк", аповесцяў "Ля адчыненых варот", "Агітцягнік" і іншых твораў. Кнігі пісьменніка выдаваліся на рускай і беларускай мовах.

Дарэчы, п’есу “Дзядуліны праклёны” Даўгапольскага ў 1919 годзе праілюстраваў мастак-графік, архітэктар, дызайнер, скульптар, адзін з выдатных прадстаўнікоў рускага авангарда Эль Лісіцкі (1890 – 1941), які па запрашэнню Марка Шагала прыехаў выкладаць у Народным мастацкім вучылішчы.

Там жыў Шагал

Асаблівую ўвагу сярод усіх ураджэнцаў Віцебска займае, канешне ж, Марк Шагал.

Вось як ён сам згадвае малую радзіму ў мемуарах:

"Што ты толькі не сцярпеў, мой горад: пакуты, голад, разбурэнні, як тысячы іншых братоў-гарадоў маёй радзімы. Я шчаслівы і ганаруся табою, тваім гераізмам, які ты паказаў і паказваеш страшнейшаму ворагу міра, я ганаруся тваімі людзьмі, іх творчасцю і вялікім сэнсам жыцця, які ты выбудаваў. Ты гэта даеш не толькі мне, але і ўсяму свету".

Гэтыя радкі вялікі мастак напісаў на ідзішы, а пераклаў іх Давід Сімановіч (1932 – 2014) – яшчэ адзін легендарны віцяблянін, паэт, празаік, эсэіст, літаратуразнаўца.

Аматарам творчасці Шагала, канешне ж, вельмі пашчасціла: час ашчадна паставіўся да роднага дома мастака, зараз у будынку на вул. Пакроўскай, 11 А знаходзіцца музей. І кожны можа ацаніць, у якіх умовах прайшло дзяцінства будучага сусветна вядомага мастака.

Калі ўжо жыў у Францыі, Шагал беражліва ставіўся да любых навін з Віцебска.

Ва ўспамінах сучаснікаў занатавана, што, разглядаючы дасланыя яму здымкі роднай Пакроўскай вуліцы, састарэлы мастак з сумам адзначаў змены:

"Цяжка пазнаць! Ганак зламалі, а па баках прыбудавалі па флігельку. І ўсё ж, калі прыгледзецца… Усё тыя самыя чатыры акенцы..."

Сам сабе спонсар и мецэнат

Між іншым, дасведчаныя людзі гавораць: нават калі наведваешся ў Віцебск адзін раз на год, у кожную паездку можна адкрываць нешта новае. Тое, што віцябляне вяртаюць з мінулых часін.

Ніякіх сумненняў: сучасны, яркі, багаты на фарбы горад будзе і надалей прадставаць па-новаму. І яшчэ болей падстаў для разваг падкіне серыя "Біяграфія віцебскіх дамоў" Аркадзя Падліпскага.

Яго кнігі выходзяць невялікімі тыражамі – 150 экзэмпляраў у Віцебскай абласной друкарні.

Дарэчы, мецэнат ці спонсар у частцы выдаткаў на друк у краязнаўчага пісьменніка Падліпскага – ніхто іншы, як сам Аркадзь Міхайлавіч Падліпскі…