Зусім нядаўна, у свае 36, Аляксей Жахавец ажыццявіў даўнюю мару – афіцыйна стаў жыхаром Гарадка.
Здавалася б, даволі дзіўнае жаданне. Што асаблівага ў тым, каб замацавацца менавіта ў гэтым невялікім аграгарадку Маладзечанскага раёна?
Але Аляксей марыў пра гэта з самага дзяцінства, калі яшчэ хлапчуком прыязджаў на лецішча да дзядулі і бабулі ў Гарадок. Заўсёды хацеў тут жыць. А яшчэ марыў стаць археолагам.
З апошнім не выйшла, але дзіцячыя фантазіі ён усё роўна ў пэўнай меры ўвасобіў у рэальнасць. Сёння Аляксей па крупінках збірае гісторыю Гарадка. І сваімі сіламі аднаўляе тутэйшыя яўрэйскія могілкі.
Як знайсці і вярнуць на свае месцы даўно скрадзеныя надмагільныя помнікі, адшукаць па амаль безыменных магілах нашчадкаў гарадчан, якія некалі тут жылі, і высветліць, чаму яўрэі не вярнуліся ў Гарадок пасля вайны?
Прагуляліся з мясцовым краязнаўцам па яго любімым мястэчку і атрымалі адказы на ўсе пытанні.
Паўтара гектара закінутых захаванняў
Пераскочыўшы невялікую канаву-рэчку, якая, напэўна, у свой час шырока агінала замкавы вал, падыходзім да замчышча XI стагоддзя. Ад яго захаваліся толькі роў, падмуркі пад зямлёй і назва бліжэйшай вуліцы – Замкавая.
"Калісьці я знаходзіў у гэтай рэчцы шмат цікавага і адносіў у музей", – Аляксей можа доўга расказваць гісторыю тутэйшых мясцін. Ён паказвае архіўныя фотаздымкі і кажа, што было раней на месцы сённяшніх пабудоў.
У мінулым Гарадок амаль цалкам быў яўрэйскім мястэчкам. Паселішча небагатае, але тут заўсёды можна было набыць незвычайныя тавары. Асартымент шырокі: вазілі з-за мяжы і прадавалі па ваколіцах.
Аляксей не толькі збірае звесткі пра Гарадок, але ўжо восем гадоў аднаўляе старыя яўрэйскія могілкі. Пачалося ўсё, калі ў Гарадку хатку купіла жанчына-яўрэйка. Яна і падбіла хлопца навесці парадак на старых могілках.
"Я думаў пачаць з праваслаўных могілак. Бо Гарадок упершыню згадваецца ў 1161 годзе. Цікава, наколькі старажытныя пахаванні тут засталіся. Але яўрэйскія могілкі былі ў вельмі дрэнным стане", – тлумачыць суразмоўца.
Паўтара гектара пахаванняў тады былі схаваны за непраходнымі зараснікамі кустоў, дрэў і травы. Могілкі даўно забытыя і закінутыя. Цяпер тут адносны парадак, але працы хапае. Аляксей з энтузіястамі і валанцёрамі падняў 352 надмагільных помнікаў і лічыць, што ў лепшым выпадку гэта толькі трэць.
"Самыя старыя мацэвы яшчэ не знойдзены (яўрэі пасяліліся ў Гарадку прыкладна ў сярэдзіне XVIII стагоддзя), вельмі шмат працы яшчэ наперадзе", – кажа Аляксей.
Вярнуў мацэву, якую скралі 40 гадоў таму
Нейкія надмагільныя помнікі атрымліваецца знайсці на іх гістарычным месцы: яны маглі зваліцца, апынуцца пад тоўстым слоем зямлі, але застацца там, дзе пахаваны чалавек. Такія помнікі Аляксей выяўляе, прыкладна разумеючы, як маглі размяшчацца магілы.
"Некаторыя мацэвы важаць больш за сотню кілаграмаў і так глыбока ўвайшлі ў зямлю, што падняць іх можна толькі з дапамогай цяжкай тэхнікі", – праводзіць экскурсію хлопец.
А частку надмагільных помнікаў скралі – ваенныя і пасляваенныя часы былі такія. Людзі бралі ўсё, што можна было неяк ужыць у гаспадарцы: клалі мацэвы замест падмурка або ў якасці тратуара. І нават выкарыстоўвалі нечыя старыя помнікі для іншых магіл.
"Вось, напрыклад, гэты помнік важыў каля 600 кг. І ляжаў ён каля дрэва, што далей. Нехта, відавочна, спрабаваў яго скрасці, але не змог і кінуў тут. Наўрад ці я калі-небудзь даведаюся, дзе знаходзіцца сама магіла, таму некаторыя мацэвы стаяць не на сваіх месцах, а ў выпадковым парадку", – кажа Аляксей.
Яшчэ адно надмагільны помнік вярнуўся на яўрэйскія могілкі праз амаль паўстагоддзя. Мацэву знайшлі выпадкова на праваслаўных могілках за 5 км ад яўрэйскіх, на зусім чужой магіле.
"На тых могілках я шукаў сваіх продкаў па бацькоўскай лініі. І раптам убачыў гэты помнік, збоку можна было заўважыць надпіс на іўрыце. Я адразу зразумеў, што яго калісьці забралі з яўрэйскіх могілак", – расказвае Аляксей.
Камень быў пакрыты слоем тынкоўкі, нават без новага імені. Пашанцавала сустрэць бабулю-старажылку. Яна ведала нябожчыка. Расказала, што 40 гадоў таму той баяўся, што застанецца без помніка пасля смерці. Таму забраў чужы і прывалок у свой хлеў.
"Два гады я шукаў унучку гэтага мужчыны. Потым мы пагаварылі, дамовіліся, што гэты помнік вернем на сваё месца. Ачысцілі ад тынкоўкі, пагрузілі на матаблок і прывезлі. Тая магіла мужчыны без помніка не засталася – усталявалі новы. Такія вось часы былі", – разводзіць рукамі Аляксей.
Аднойчы знайшлі мацэву, калі пракладвалі газаправод далёка за вёскай. Яна была закапаная ў глыбіню на паўтара метра. Як яна там аказалася і для чаго, загадка. Помнік праляжаў на абочыне яшчэ пару гадоў, пакуль Аляксей не знайшоў тых, хто дапамог перавезці яго на трактары.
Жорны замест надмагільных помнікаў
На старых могілках асабліва вылучаюцца круглыя помнікі. Гэта старыя, адслужылыя сваё жорны з мясцовага млына.
Наогул, дзе знаходзіліся магілы, цяпер зразумець няпроста. Аляксей арыентаваўся прыкладна, меркаваў, дзе маглі быць шэрагі, і праходзіўся штыком рыдлёўкі, пакуль той не ўпіраўся ў пліту.
Уверсе надпіс на мацэве заўсёды пачынаецца са слоў "тут спачывае…" і заканчваецца фразай "няхай душа яго будзе завязана ў вузле жыцця". Калі бачыш гэта, становіцца зразумела, што эпітафія ачышчана цалкам.
Каб прачытаць надпісы на помніках, Аляксей спачатку выкарыстоўваў пену для галення. Але гэта было вельмі дорага – расход вялізны. Параілі даламітавую муку.
А яшчэ, каб разбіраць тэкст і лічбаваць мацэвы, хлопец купіў сабе 3D-сканер – працаваць стала прасцей.
Расшыфроўваць надпісы на мацэвах Аляксею дапамагаюць неабыякавыя яўрэі ў сацсетках.
Справа рухаецца вельмі марудна, а сваякоў памерлых знайсці часам практычна немагчыма. Таму што звесткі на помніках часта заканчваліся толькі імем і згадкай, чые яны дочкі-сыны.
Не было і звычкі пісаць дату нараджэння – толькі год смерці.
"Неяк мы пазнаёміліся ў сацсетках з адным чалавекам, прозвішча якога я бачыў на мацэве. Аказалася, што выпадкова знайшоў праўнука нашага земляка. Раней усе сваякі думалі, што той да вайны з'ехаў у Мінск. І лічылі, што продак пахаваны там на адных з яўрэйскіх могілак. Але высветлілася, што ён пражыў у Гарадку да самай смерці", – расказвае краязнаўца.
Знайшоў кадры з Гарадка ў Японіі
Якім толькі чынам не здабываў фота і відэа пра сваю малую радзіму Аляксей.
Знайшоў неяк кадры з Гарадка 1931 года. На іх – усмешлівы мужчына, звычайнае вясковае жыццё.
А вось мы праз амаль 100 гадоў стаім каля яго магілы – удалося ўстанавіць і асобу, і нашчадкаў.
Але самае цікавае, што гэтае старое відэа Аляксей знайшоў у архівах Стывена Спілберга. Аказваецца, у амерыканскага кінарэжысёра ёсць вялізная база рэдкіх кадраў у заснаваным ім Фондзе Шоа, які быў створаны пасля здымак фільма "Спіс Шындлера".
А аднойчы Аляксей знайшоў сёе-тое пра Гарадок… у Японіі.
"На форумах па ваеннай гісторыі адзін японец выклаў некалькі фотаздымкаў. Пра наш Гарадок [да 1939 года Маладзечанскі раён быў у складзе Польшчы. – Tochka.by]. Аказалася, мужчына – калекцыянер і купіў гэты альбом на аўкцыёне ў Еўропе", – расказвае Аляксей.
На старых яўрэйскіх могілках таксама можна знайсці нітачкі з мінулага і па іх аднавіць штосьці пра жыццё мястэчка ў розныя гады.
Вось на адным з помнікаў напісана, што гэтага мужчыну забілі ў суседняй вёсцы.
Непадалёк пахаванні з сімваламі благаслаўляючых далоняў – знак таго, што тут спачываюць прадстаўнікі роду коэнаў (святароў).
Гета і поўнае знішчэнне яўрэйскай абшчыны
Існуе меркаванне, што менавіта партызаны-яўрэі спалілі Гарадок, калі немцы адступалі. Згарэла і старая царква, за што ў гарадчан была асаблівая крыўда.
Падобныя старонкі гісторыі заўсёды ахутаны непрыемнай праўдай, дакапацца да якой не так проста.
У гады вайны стаўленне да яўрэяў сярод аднавяскоўцаў таксама змянілася: выплылі старыя крыўды, прыпомнілі якую-ніякую заможнасць. Рознае было.
"Адзін дзядуля (памёр пару гадоў таму) пісаў у мемуарах пра сваё дзяцінства. Калі толькі пачыналіся першыя ганенні яўрэяў, яго аднакласнік прыйшоў да яго і забраў наручны гадзіннік, быццам бы ён яму больш не спатрэбіцца. Проста таму, што заўсёды зайздросціў гэтаму гадзінніку і цяпер мог бяскарна яго забраць. Нехта дапамагаў і хаваў яўрэяў, а нехта і наадварот", – расказвае краязнаўца.
Практычна ўсё яўрэйскае насельніцтва Гарадка загінула ў гета, якое праіснавала ўсяго пару месяцаў – з сакавіка па ліпень 1942-га.
Паводле розных падлікаў, у дзень пагрому было забіта каля 700 мясцовых жыхароў-яўрэяў. Яшчэ каля 200 чалавек – вязні з іншых вёсак.
"Усіх загрузілі ў машыны і вывезлі ў напрамку вёскі Выдрычы. Загналі ў нейкую пабудову і падпалілі", – кажа Аляксей.
Пасля сюды вярнуліся толькі дзве яўрэйскія сям'і. Ад смерці ў гета іх уратавалі савецкія лагеры, куды яны трапілі яшчэ да вайны.
Так і скончылася гісторыя маленькай яўрэйскай абшчыны ў Гарадку.
Старыя могілкі, якія спрабуе аднавіць Аляксей, – фактычна адзіны пакуль яшчэ жывы напамін пра чалавечыя лёсы, звязаныя з гэтым мястэчкам.
