Дыплом аб вышэйшай адукацыі ў сучаснай Беларусі лічыцца нечым само сабой зразумелым.
І хаця ў нашай краіне няма ўніверсітэтаў са шматвяковым мінулым, ВНУ з багатай гісторыяй у нас хапае.
Расказваем пра самыя першыя.
Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія
У мястэчку Горкі, што цяпер знаходзіцца на тэрыторыі Магілёўскай вобласці, 15 жніўня 1840 года адкрылася земляробчая школа. Яна была створана "для падрыхтоўкі кіраўнікоў для казённых і прыватных маёнткаў".
Афіцыйна гісторыя навучальнай установы пачалася на чатыры гады раней, калі спецыяльны ўказ выдаў імператар Расійскай імперыі Мікалай I.
Горы-Горацкая земляробчая школа (менавіта так яна называлася ў сярэдзіне пазамінулага стагоддзя) павінна была забяспечваць неабходныя тэарэтычныя і практычныя веды "ў мэтах выканання плана паляпшэння сельскай гаспадаркі".
Галоўнай задачай выкладчыкаў была падрыхтоўка аграномаў-практыкаў для кіравання буйнымі маёнткамі.
Захавалася цікавае апісанне першага дня працы земляробчай школы. На цырымоніі адкрыцця прысутнічалі каля 400 чалавек, але сярод іх не было… будучых студэнтаў. Справа ў тым, што дзеці з сялянскіх сем'яў былі настолькі бедна апранутыя, што іх вырашылі не пускаць на ўрачыстасць.
Ужо ў 1848 годзе школа стала Горы-Горацкім земляробчым інстытутам – першай у імперыі вышэйшай сельскагаспадарчай навучальнай установай. З-за актыўнага ўдзелу студэнтаў у рэвалюцыі 1863 года інстытут зачынілі. Наноў ён быў заснаваны толькі ў 1919 годзе.
У нашы дні акадэмія лічыцца найбуйнейшай шматпрофільнай ВНУ аграпрамысловага кірунку ў СНД. Там вучацца не толькі будучыя аграномы, але і зааінжынеры, эканамісты, юрысты, эколагі і многія іншыя.
Што да горада Горкі, то сельгасакадэмію, бадай, можна назваць яго галоўнай славутасцю. А студэнты складаюць добры працэнт насельніцтва 30-тысячнага райцэнтра.
Акрамя комплексу будынкаў акадэміі, якія лічацца гісторыка-культурнай каштоўнасцю Беларусі, увагу турыстаў у Горках прыцягвае будынак-помнік архітэктуры канца XIX стагоддзя, у якім размяшчаецца стаматалагічная паліклініка.
Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А.А. Куляшова
МДУ імя А.А. Куляшова – яшчэ адна ВНУ, якая з гонарам носіць званне "першая". Яе гісторыя пачынаецца щ 1913 годзе, калі ў Магілёве быў створаны настаўніцкі інстытут – першая ў нашых краях спецыяльная навучальная ўстанова для падрыхтоўкі педагогаў.
У 1918-м яго пераўтварылі ў педагагічны з чатырохгадовым тэрмінам навучання. Пасля некалькі гадоў ён функцыянаваў як інстытут народнай адукацыі, але потым зачыніўся і аднавіў дзейнасць толькі ў 1930-м.
Паступова з'яўляліся новыя факультэты, у тым ліку гістарычны, на якім вучыўся першы прэзідэнт Беларусі. Дарэчы, Аляксандр Лукашэнка скончыў педінстытут у 1975-м, а ў 1978-м установа атрымала імя класіка беларускай літаратуры Аркадзя Куляшова. Яшчэ амаль праз 20 гадоў, у 1997-м, ВНУ стала ўніверсітэтам.
Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка
Мінскі настаўніцкі інстытут, цяперашні БДПУ, адкрыўся на год пазней за Магілёўскі – у 1914-м. (І гэты факт – маленькі повад для гонару любога маладога настаўніка з дыпломам Магілёўскага ўніверсітэта).
Ужо ў 1920-1921 гадах разам з іншымі ВНУ падобнага профілю яго пераўтварылі ў Мінскі інстытут народнай адукацыі. Там сталі рыхтаваць не толькі настаўнікаў, але і педагогаў для дашкольных устаноў.
А потым на 10 гадоў ён ператварыўся ў педагагічны факультэт БДУ – і зноў здабыў самастойнасць у 1931-м. З 1936-га Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут насіў імя Максіма Горкага, у 1995-м атрымаў цяперашнюю назву ў гонар класіка беларускай літаратуры Максіма Танка.
Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
Самая вядомая ВНУ краіны прыняла першых студэнтаў у 1921 годзе, але рашэнне аб яе стварэнні Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР прыняў яшчэ 25 лютага 1919-га. Арганізацыйныя работы зацягнуліся з-за часовай акупацыі Мінска.
Рэгулярныя заняткі для 1390 студэнтаў пачаліся 1 лістапада 1921 года на трох факультэтах – рабочым, медыцынскім і грамадскіх навук.
Адкрыццё гэтага ўніверсітэта называюць пачаткам станаўлення айчыннай навукі і зараджэння беларускіх навуковых школ, але вось за статус самай старой ВНУ краіны ён дакладна змагацца не можа. Таму што яшчэ як мінімум некалькі навучальных устаноў на тэрыторыі Беларусі былі адчынены раней.
У БДУ ў нашы дні вучацца каля 25 тыс. студэнтаў. Паводле вынікаў 2025 года, ВНУ заняла 1531-е месца з 2191 універсітэтаў 115 краін. І гэта самы высокі рэйтынг сярод усіх вышэйшых навучальных устаноў Беларусі.
Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны
Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны ў 2024-м адзначыла 100-годдзе.
Да 1994-га навучальная ўстанова была вядомая на ўсю краіну і далёка за яе межамі як Віцебскі ветэрынарны інстытут імя Кастрычніцкай рэвалюцыі. Ён з'явіўся ў далёкім 1924 годзе, каб закрыць вострую патрэбнасць у гэтых спецыялістах.
Фота: vsavm_news / Instagram
Цікаўны факт: каб прывабіць будучых студэнтаў і паказаць, што прафесія ветэрынара – прэстыжны занятак, новы інстытут адкрыўся ў будынку былога Сялянскага банка. Дарэчы, збудаванне ўразіць любога і сёння, бо гэта – галоўны корпус акадэміі.
Заняткі ў інстытуце пачаліся 24 лістапада 1924 года. Тады за парты селі ўсяго 100 студэнтаў, якіх навучалі 11 выкладчыкаў. Без малога за 100 гадоў ВНУ падрыхтавала больш за 30 тыс. спецыялістаў.
У нашы дні ў склад акадэміі ўваходзяць пяць факультэтаў, аграрны каледж, філіялы ў Рэчыцы і Пінску, навукова-даследчы інстытут прыкладной ветэрынарнай медыцыны і рэспубліканская лабараторыя інфармацыйных тэхналогій.
Яшчэ два важныя старыжылы
Дзеля справядлівасці сярод самых старых універсітэтаў Беларусі варта назваць яшчэ два.
Фота: Vsu.by
Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава навучае студэнтаў ужо больш за 110 гадоў. А сваю гісторыю ВНУ адлічвае з 1910 года. Тады ў гэтым горадзе быў адчынены настаўніцкі інстытут. У ім вялася прафесійная падрыхтоўка педагогаў для Віцебскай губерні.
Фота: Tochka.by
Найстарэйшай тэхнічнай ВНУ краіны лічыцца Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт. Ён быў заснаваны ў 1920 годзе.
Сёння БНТУ – паўнавартасны студэнцкі гарадок унутры сталіцы. Тут штогод навучаюцца больш за 20 тыс. студэнтаў. Яго адукацыя ахоплівае амаль усе магчымыя тэхнічныя кірункі.
